دکتر جلالی فارغ‌التحصیل دکترا و فوق دکترای رشته برق در گرایش‌های کنترل و کامپیوتر از دانشگاه ویرجینیای غربی آمریکاست و هم‌اکنون عضو هیأت علمی دانشگاه علم و صنعت است. به پاس زحمات وی در توسعه و فرهنگ‌سازی فناوری اطلاعات در کشور، او مفتخر به دریافت عنوان «پدر فناوری اطلاعات ایران» شد. دوازدهمین شماره ماهنامه مدیریت ارتباطات به مناسبت در پیش بودن روز جهانی جامعه اطلاعاتی، با دکتر جلالی به گفت و گو نشسته است.
وی معتقد است فاصله كشورمان در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات با كشورهای توسعه‌یافته بسیار زیاد شده و هر روز این فاصله بیشتر هم می‌شود. باید ابتدا خودمان را به سرعت توسعه امروز كشورهای در حال توسعه برسانیم. در این گفت‌وگو با نظرات وی در خصوص وضعیت جامعه اطلاعاتی در ایران و اهمیت و ضرورت و نتایج حاصل از آن آشنا می‌شویم.

  به نظر شما جامعه اطلاعاتی از یک روند تاریخی تبعیت می‌کند یا نه، یک پروژه است که ممکن است تحمیلی باشد؟
اعتقادی به تحمیلی بودن و پروژه بودن موضوع ندارم. جامعه اطلاعاتی یك واقعیت برآمده از توسعه عصر ارتباطات و دنیای دیجیتال است و واقعیت‌هایی كه امروزه با آن در جهان مواجه هستیم، نشان می‌دهد كه هیچ بانی مشخص و تحمیلی ندارد و از یك روند تاریخی تبعیت می‌كند.
 تحقق اهداف ملی جامعه اطلاعاتی چه ثمراتی دارد و نتایج حاصل از آن چیست؟
پذیرش زودهنگام واقعیت‌های حاصل از تحولات علمی و فناوری باعث می‌شود تا با برنامه‌ریزی بهتری از آن واقعیت در سطح ملی استفاده كرد و در مسیر توسعه آن نقش داشت. به عنوان مثال پذیرش دیرهنگام رادیو، تلویزیون، ویدئو، اینترنت و حتی یوتیوب و فیس‌بوك كه هنوز هم بعد از چند سال در ایران پذیرفته شده نیست، مطمئناً باعث می‌شود تا نتوانیم از مزایای توسعه‌ای آن و سودهای سرشاری كه در ابتدای تولد آنها وجود دارد استفاده كنیم. معمولاً زمانی از آنها استفاده می‌كنیم كه در توسعه و سود آنها سهم نداریم و فقط یك مصرف‌كننده و هزینه‌كننده می‌شویم. باید نه تنها در سطح ملی از پدیده‌های جدید علمی و فناوری در اولین زمان حضور استفاده كنیم بلكه باید با پیش‌بینی‌های درست به استقبال آنها رفته تا پس از حضور بتوانیم ارزش افزوده در آن ایجاد كنیم. مثلاً قرار است آیفون 5 بزودی وارد بازار جهانی شود. حالا اگر به استقبال برویم و برنامه‌های نرم‌افزاری برای آن بنویسیم، به محض ورود می‌توانیم نرم‌افزارهای مناسب برای آن را به عنوان یك ارزش افزوده به فروش برسانیم. نتیجه تحقق جامعه اطلاعاتی در سطح ملی باعث آینده‌نگری و توجه بیشتر ما به بازارهای جهانی می‌شود.
 چه مدت است که ایران وارد مباحث جامعه اطلاعاتی شده و به‌طور عمده چه تحولاتی را تا کنون پشت سر گذاشته است؟
تصمیم در رابطه با برگزاری اجلاس‌های WSIS در نشست سران اتحادیه جهانی مخابرات(ITU) در سال 1998 و طبق قطعنامه 73 گرفته شده بود كه طبق برنامه در دو فاز در تاریخ‌های 10 تا 12 دسامبر 2003 در ژنو و 13 تا 18 نوامبر 2005 میلادی در تونس برگزار شدند. هدف از برگزاری این ‌اجلاس‌های تاریخی كه تكرار آنها بعید به نظر می‌رسد‌، خلق یك دیدگاه مشترك در مورد عصر اطلاعات تحت عنوان جامعه‌ اطلاعاتی بوده است. ایران از ابتدای بحث‌ها به صورت مؤثری در همه زمینه‌ها شركت فعال داشت، به طوری كه در سال 2005 وقتی در اینترنت جست‌وجو می‌شد، بعد از تونس، ایران فعال‌ترین كشور در زمینه همكاری با اجلاس‌های جامعه اطلاعاتی و محتوای قطعنامه‌های آنها بوده است. مشاركت فعالانه ایران در پیش‌نشست‌های اجلاس‌های ژنو و تونس در موضوع جامعه اطلاعاتی باعث شد تا نظرات كشورمان در قطعنامه‌ها و مدارك نهایی این نشست‌ها وارد شود. در آینده نیز خواه و ناخواه تصمیمات جهانی در تعاملات كشورمان با سایر كشورهای جهان تأثیر دارد، لذا مشاركت در این نشست‌های مشورتی كاملاً ضروری است. متأسفانه با وجود اینكه ایران در این حوزه تا سال 2005 بسیار عالی عمل كرد ولی بعد از آن سیاست مسؤولان عوض شد و كار به جایی رسید كه حتی در اجلاس‌های اصلی نیز كه مثلاً در سال 2010 انجام شد، مشاركت محدود و تأثیر ناچیز داشتیم. به‌طور عمده تحول جدی از سال 2005 تا كنون در كشورمان دیده نشده است.
 رویکرد ایران به مباحث جامعه اطلاعاتی چیست.نواقص و موانع موجود در تحقق جامعه اطلاعاتی در کشور را در چه می‌دانید؟
رویكرد بخش دولتی متفاوت از بخش شهروندی است. بخش دولتی تمایلی به همكاری در این پدیده نشان نمی‌دهد و گاهی اصل موضوع را زیر سؤال می‌برد اما شهروندان و كارشناسان و همینطور سازمان‌های غیر انتفاعی علاقه‌مند به مشاركت در فعالیت‌های جهانی بویژه این موضوع مهم جامعه اطلاعاتی هستند. نواقص عمده در انتخاب مدیریت‌های مرتبط در بخش بین‌الملل است كه تحلیل دقیقی از شرایط جهانی نداشته و همواره به علت كم اطلاعاتی با شك و تردید به هر اتفاقی در جهان می‌نگرند. نبود سازمان مشخصی برای پیگیری مباحث جامعه اطلاعاتی ضعف دیگری در این حوزه است كه آنطور كه لازم است برنامه عمل جامعه اطلاعاتی در دستور كار مسؤولان كشور قرار نگرفته است.
  با توجه به اهتمام شما طی سالیان گذشته برای گسترش جامعه اطلاعاتی و فراگیر ساختن بسترها و خدمات ارتباطی کشور از لحاظ توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و نیز مدیریت ارتباطی، وضعیت ایران را چگونه می‌بینید؟
بنده تلاش كردم در چند صد سخنرانی علمی همواره موضوع جامعه اطلاعاتی را مطرح كنم تا فرصت‌های مناسب برای استفاده از مزایای آن و شناخت نقاط ضعف احتمالی به‌دست آید اما با سخنرانی یك یا چند نفر نمی‌توان موضوع به این مهمی را در یك جامعه 70 میلیونی به پیش برد. رسانه‌های گروهی ‌باید همانطوری كه در زمان اجلاس‌های 2003 و 2005 ژنو و تونس فعال بودند، دوباره فعال شوند. در تمام این سخنرانی‌ها سعی شد تا ضعف‌های عمده ارتباطی كشور در توسعه جامعه اطلاعاتی بویژه بحث پهنای باند زیاد مطرح شود. همواره با مشكل زیرساخت ارتباطی و مدیریت در حوزه كاربردهای فناوری اطلاعات و ارتباطات مواجه بوده‌ایم. هنوز نیز مشكل پهنای باند زیاد و فیلترینگ سخت را داریم و با بستر ارتباطی موجود نمی‌توان شهرهای الكترونیكی با كیفیت بالا در سیستم‌های ارتباطی داشت. در چنین فضایی حتی دولت الكترونیكی و سایر كاربردهای لازم در جامعه اطلاعاتی قابل توسعه نیست.
 از نظر جنابعالی برای پیشبرد هر چه بیشتر و جبران فاصله خود با دیگر کشورها چگونه می‌توانیم شاخص‌های توسعه دیجیتالی را در کشور بهبود ببخشیم؟
باید عزم و ارداه ملی را در استفاده از فناوری اطلاعات و كاربردهای آن به‌وجود آوریم. ایران اكنون 10 هزار دفتر فناوری اطلاعات روستایی دارد و در حال توسعه فرهنگی 500 شهر الكترونیكی است. باید تلاش كنیم شهرهای الكترونیكی را تقویت كنیم و محتوای مناسب در اختیار شهروندان قرار دهیم. همین‌طور باید همزمان به كیفیت ابزارهای ارتباطی بیفزاییم تا قدم‌های اولیه در شهر و روستا برای توسعه جامعه اطلاعاتی برداشته شود. فاصله كشورمان در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات با كشورهای توسعه‌یافته بسیار زیاد شده و هر روز این فاصله بیشتر هم می‌شود. باید ابتدا خودمان را به سرعت توسعه امروز كشورهای در حال توسعه و حداقل به اندازه تركیه برسانیم. متأسفانه برنامه مدونی در این خصوص نداریم. در بعضی زمینه‌ها مثل تلفن همراه با نسل 3 و پهنای باند حداقل استاندار ITU كه 256 كیلوبیت در ثانیه است نیز مشكل داریم. واقعاً اگر بخواهیم شاخص‌های دیجیتالی در كشور را توسعه دهیم، باید ابتدا یك برنامه شجاعانه كه كره جنوبی اخیراً تهیه كرده را طراحی و اجرا كنیم. در كره جنوبی قرار است با اعتبار 24 میلیارد دلار به مردم از طریق تلفن همراه و اینترنت پهنای باند 1024 مگابیت در ثانیه دسترسی به دیتا داده شود. در این بستر می‌توان شاخص‌ها را تعیین كرد اما در كشور ما كه معلوم نیست چه برنامه‌ای داریم، چطور می‌توان شاخص داد؟!
 پس از سال‌ها فعالیت‌های متعدد مراکز بین‌المللی آیا ضرورت جامعه اطلاعاتی برای دست‌اندرکاران جامعه ما مسجل شده است. برای درک بهتر این موضوع از سوی مسؤولان اجرایی و نیز نهادهای علمی و مدنی چه اقداماتی را شایسته می‌دانید؟
واقعاً نمی‌دانم برای مسؤولان و دست‌اندركاران ضرورت جامعه اطلاعاتی مسجل شده باشد. البته شك دارم كه خیلی از مسؤولان آن را دنبال كرده باشند و به تعمد آن‌را نپذیرفته باشند.
برای اطلاع افرادی كه مؤثر هستند باید جلسات همفكری توسط انجمن ایرانی مطالعات جامعه اطلاعاتی ترتیب داده شود. این نمونه جلسات با بعضی از مسؤولان در گذشته بوده است، اتفاقاً جلسات خوبی هم بود و نتایج مثبتی داشته است.
 آیا برنامه مشخصی برای تحقق جامعه اطلاعاتی در ایران وجود دارد؟ نحوه برنامه‌ریزی‌های موجود متأثر از چه عواملی است و صاحب‌نظران و مجامع علمی و آکادمیک در پی‌ریزی آن چه نقشی دارند؟
برنامه مشخصی كه وجود ندارد یا بنده بی‌اطلاع هستم. باید كنفرانس بزرگی تدارك دید و افراد علاقه‌مند را شناخت و با برگزاری میزگردهای متعدد زمینه ایجاد یك گروه كاری قوی را تدارك دید. این گروه می‌تواند علاقه‌مندان را از بخش‌های مختلف جامعه در خود جای دهد. حتماً افراد دانشگاهی و كارشناسان غیر دانشگاهی نقش مهمی در ایجاد یك گروه علاقه‌مند برای توسعه این پدیده دارند. برنامه‌ریزی برای پیشبرد اهداف جامعه اطلاعاتی بعد از تشكیل یك گروه منسجم مقدور خواهد شد.
 با توجه به فعالیت‌های نسبی انجام شده در خصوص مباحث جامعه اطلاعاتی در ایران، سهم هر کدام از بخش‌های دولتی، خصوصی و نهادهای مدنی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
نقش دولت تا سال 1385 بیشتر از بخش غیر دولتی بوده است و از سال 1385 به بعد نقش بخش غیر دولتی به مراتب بیشتر بوده است.
 برای برون‌رفت از شرایط موجود و بازیابی اهمیت جامعه اطلاعاتی در ایران چه اقداماتی را پیشنهاد می‌کنید؟
بنده همواره اهمیت آن را در جامعه و رسانه‌ها مطرح كرده‌ام كه مطمئناً بی‌تأثیر نبوده است. باید علاقه‌مندان دیگر بویژه اعضای فعال جامعه اطلاعاتی زحمت بیشتری متحمل شده و با تولید نشریات متنوع، مصاحبه، برگزاری سمینارها و سخنرانی‌ها فضای جامعه را نسبت به اهمیت موضوع تغییر دهند و به شرایط سال‌های قبل از 1385 برگردیم.

ماهنامه مدیریت ارتباطات هم اکنون بر روی پیشخوان مطبوعات قرار دارد.